Zaryte – krótka historia małej miejscowości

Legenda i najdawniejsze dzieje

Jak wiele podhalańskich i beskidzkich miejscowości, także Zaryte ma swoją legendę o początkach. Według podania nazwa wsi pochodzi od herszta zbójników imieniem Tomek, który, zapatrzony w dziewczynę, miał tu „zaryć” swe konie, a Zarytem mieli nazwać to miejsce pasterze wypasający owce na okolicznych stokach.

Od legendy do źródeł pisanych droga daleka. Wieś powstała zapewne na przełomie XIV i XV wieku, gdy po przywileju Kazimierza Wielkiego z 1364 roku zasiedlano dolinę Raby. Najstarsze znane dziś zapisy wymieniające Zaryte z nazwy pochodzą z rejestrów poborowych z lat 1578 i 1581 – wieś miała wtedy dwa łany kmiece i pół łana sołtysiego, karczmę i młyn. Po śmierci Spytka Jordana Rabka przypadła wdowie po nim, Annie ze Śreniawskich, a Zaryte – wojewodzie kaliskiemu Kacprowi Zebrzydowskiemu, mężowi córki Spytka. Rabka stanowiła osobną parafię, a Zaryte należało do parafii w Łętowni. Do parafii w Rabce wieś przyłączono najprawdopodobniej pod koniec XVI wieku.

Zarycianie mocno zaznaczyli swoją obecność w nowej wspólnocie. Wśród fundatorów wielkiego ołtarza w rabczańskim kościele, sprawionego w latach 1638–1649 za proboszcza Grzegorza Hortowicza, był Paweł Kowal z Zarytego, a około 1785 roku młynarz z Zarytego ufundował kościołowi chorągiew. W XVIII wieku wieś należała do klucza dóbr rabczańskich – razem z Chabówką, Skomielną, Ponicami, Rdzawką i Słonem. Była to wówczas typowa wieś rolnicza, żyjąca w rytmie pór roku i pracy na roli.

Pierwszym trwałym znakiem wspólnoty mieszkańców we własnej wsi stała się murowana kapliczka, wzniesiona w 1815 roku po powodzi, by mieszkańcy mogli modlić się o zachowanie od podobnych nieszczęść. Na nabożeństwa parafialne Zarycianie wciąż chodzili do Rabki i nikt wtedy nie przypuszczał, że ta skromna budowla okaże się zalążkiem przyszłego kościoła.

Kapliczka w Zarytem wzniesiona w 1815 roku (fot. ok. 1926)
Kapliczka w Zarytem wzniesiona w 1815 roku (fot. ok. 1926)

↑ do spisu treści

Wiek XIX: uzdrowisko za miedzą i kolej

Wiek XIX przyniósł okolicy wielkie zmiany. Sąsiednia Rabka zaczęła rozwijać się jako uzdrowisko – oficjalnie otwarte w 1864 roku przez Juliana Zubrzyckiego, a od 1895 roku prowadzone przez rodzinę Kadenów. Bliskość kurortu na trwałe wpłynęła na losy Zarytego.

Prawdziwym przełomem okazał się jednak dzień 16 grudnia 1884 roku. Tego dnia otwarto stację Zaryte (dziś Rabka Zaryte) na odcinku Żywiec – Sucha – Chabówka – Nowy Sącz Galicyjskiej Kolei Transwersalnej. Wieś zyskała okno na świat. Przy stacji działał kamieniołom, obsługiwany przez cztery bocznice do załadunku kamienia, a 1 marca 1892 roku w budynku dworca uruchomiono pocztę, która obsługiwała Zaryte, Rabę Niżną, Olszówkę i obszar dworski Raby Niżnej – nawet proboszcz z Olszówki podawał w ogłoszeniach adres „stacya kolei i poczta: Zaryte”. Tak zaczął się okres świetności, który trwał do 1939 roku – stacja tętniła życiem, a w okresie międzywojennym zatrzymywały się tu nawet pociągi ekspresowe z Warszawy.

Przedwojenny budynek dworca kolejowego w Zarytem
Przedwojenny budynek dworca kolejowego w Zarytem

↑ do spisu treści

Szkoła Heleny Janowiec

Korzenie szkolnictwa w Zarytem sięgają początku XX wieku. Od 1903 roku nauka odbywała się w prywatnym domu państwa Wróblów, zwanym „U Miernika”, w dwóch małych izbach, bez własnego budynku i niemal bez szkolnego gruntu. Uczyły tu kolejne nauczycielki, a w 1922 roku, już w niepodległej Polsce, nauczycielką i kierowniczką szkoły została Helena Janowiec. Warunki były trudne: w roku szkolnym 1925/1926 w ciasnych izbach uczyło się 87 dzieci.

To właśnie w 1925 roku, z inicjatywy Heleny Janowiec i za pieniądze zebrane przez mieszkańców, położono kamień węgielny pod nowy budynek szkoły, do którego uczniowie przenieśli się rok później. Od 1925 roku liczy się historia dzisiejszej szkoły, a Helenę Janowiec uważa się za jej założycielkę. Pod koniec lat 20. kierownictwo placówki objął Leopold Gorgoń.

↑ do spisu treści

Złoty czas letniska

W 1927 roku samodzielna dotąd wieś została włączona do jednostkowej gminy wiejskiej Rabka, a dwudziestolecie międzywojenne stało się dla Zarytego czasem rozkwitu. Kierownik zdroju Kazimierz Kaden doprowadził tu sieć elektryczną, a samo Zaryte zyskało popularność jako miejsce wypoczynku mieszkańców Krakowa. Okolica była idealną, spokojniejszą alternatywą dla gwarnego uzdrowiska w sąsiedniej Rabce. Wyjątkowe nasłonecznienie, leczniczy mikroklimat, bliskość gorczańskich lasów i szlaków Beskidu Wyspowego przyciągały wszystkich, którzy chcieli uciec od zgiełku miast.

Nad Rabą w Zarytem, lata 20. XX wieku
Nad Rabą w Zarytem, lata 20. XX wieku
Polczakówka i droga do Zarytego, 1928 rok
Polczakówka i droga do Zarytego, 1928 rok

Kto miał fundusze i możliwości, budował tu prywatne pensjonaty, licząc na dochody z wynajmu. Wizytówką Zarytego stały się eleganckie drewniane wille w modnym wówczas stylu uzdrowiskowym. Do najbardziej znanych należała willa „Słońce”, prowadzona przez Helenę i Andrzeja Janowców, słynąca z widoku na góry i rodzinnej atmosfery, oraz willa „Marysieńka”, przy której przed wojną grywano w tenisa – jej niszczejący drewniany budynek można oglądać do dziś.

Widok na willę „Marysieńka” i Królówkę, lata 30. XX wieku
Widok na willę „Marysieńka” i Królówkę, lata 30. XX wieku
Zaryte – widok w kierunku wschodnim z willi „Pod Luboniem”, lata 20.–30. XX wieku
Zaryte – widok w kierunku wschodnim z willi „Pod Luboniem”, lata 20.–30. XX wieku

Wśród wielu przyjeżdżających tu kuracjuszy była także rodzina późniejszego kard. Franciszka Macharskiego, która zatrzymywała się w istniejącym jeszcze domu na skraju roli Rapaczowej. W tym samym domu w czasie pierwszej wojny światowej stacjonował sztab komendanta Józefa Piłsudskiego, który szkolił w Rabce ochotników do Legionów; ćwiczenia odbywały się także w Zarytem.

Wielu letników chciało uczestniczyć w niedzielnej Mszy świętej, ale 4 km drogi do kościoła parafialnego w Rabce było dla przyjezdnych sporą przeszkodą. Dlatego postanowiono zorganizować w Zarytem duszpasterstwo wakacyjne i w 1927 roku zawiązano Komitet Miłośników Kapliczki w Zarytem, który zbierał fundusze na zakup paramentów liturgicznych (w kościele znajduje się do dziś kielich z grawerunkiem z 1927 roku). W kapliczce zaczęto odprawiać niedzielne Msze święte, a posługę duszpasterską pełnili księża kuracjusze.

Problemem była niewielka powierzchnia kapliczki, w której mieścili się jedynie ksiądz i kilku ministrantów. Dlatego w 1929 roku, z inicjatywy miejscowych właścicieli tartaku i młyna, dobudowano do niej większą drewnianą kaplicę. W jej ołtarzu umieszczono obraz Matki Bożej Częstochowskiej, a w przyziemiu urządzono salkę katechetyczną – był to kolejny krok ku przyszłej świątyni.

Drewniana kaplica w Zarytem zbudowana w 1929 roku
Drewniana kaplica w Zarytem zbudowana w 1929 roku

Rozwijała się także w tym czasie turystyka górska. W 1931 roku z inicjatywy Oddziału Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego w Rabce powstało schronisko na Luboniu Wielkim. Z Zarytego poprowadzono na szczyt szlaki, w tym słynną „Perć Borkowskiego”, nazwaną na cześć Stanisława Dunin-Borkowskiego – działacza PTT, budowniczego i długoletniego gospodarza schroniska. Zaryte stało się naturalną bramą w góry.

Schronisko PTT na Luboniu Wielkim, otwarte w 1931 roku
Schronisko PTT na Luboniu Wielkim, otwarte w 1931 roku

Dzięki ożywionej działalności rabczańskiego Ogniska Związku Podhalan, na początku lat 30. XX wieku Rabka stała się trzecim najważniejszym ośrodkiem sportów zimowych w Polsce – zaraz po Zakopanem i Krynicy. Sekcja Narciarska Związku Podhalan wydzierżawiła grunt na północnym stoku Grzebienia od strony Zarytego. W ciągu zaledwie dwóch miesięcy wybudowano tam profesjonalny – jak na tamte czasy – obiekt według planów i pod kierownictwem kpt. Romana Loteczki.

Skocznia miała charakterystyczną, 12-metrową drewnianą wieżę rozbiegową, a pierwsze próbne skoki oddał na niej 21 grudnia 1931 roku Bronisław Czech – legenda polskiego narciarstwa i trzykrotny olimpijczyk – osiągając imponujące odległości 42 i 45 metrów. Oficjalne otwarcie skoczni połączone z pierwszymi zawodami odbyło się 24 stycznia 1932 roku. Regularnie rozgrywano tu konkursy skoków oraz zawody w kombinacji norweskiej aż do wybuchu II wojny światowej. W czasie okupacji obiekt został rozebrany przez Niemców.

Widok z Zarytego na skocznię na Grzebieniu, lata 30. XX wieku
Widok z Zarytego na skocznię na Grzebieniu, lata 30. XX wieku
Konkurs skoków narciarskich na skoczni na Grzebieniu, lata 30. XX wieku
Konkurs skoków narciarskich na skoczni na Grzebieniu, lata 30. XX wieku

↑ do spisu treści

Wojna

Wrzesień 1939 roku przerwał sielankę międzywojennego Zarytego. Niemcy od południa zbliżali się do Rabki, w pobliskiej Wysokiej, Jordanowie i Chabówce toczono ciężkie walki, a droga na Mszanę Dolną zapełniła się uciekinierami.

Wojna niemal dosłownie spadła na Zaryte już 2 września. Po południu nad okolicą pojawiły się 32 niemieckie bombowce Dornier Do 17, które atakowały drogi i skrzyżowania od Pcimia i Lubnia po Skomielną Białą i Mszanę Dolną; powracające maszyny zrzuciły ostatnie bomby prawdopodobnie właśnie na Zaryte. Bomby niszczyły i podpalały zabudowania, a we wsi zginęły dwie osoby. Wieczorem polskie oddziały opuściły Rabkę, do której o zmierzchu wkroczyła niemiecka szpica. Na wzgórzach Grzebienia i Bani polskie posterunki wytrwały jednak do rana, a w Zarytem stanął żywiecki batalion Obrony Narodowej kpt. Juliana Szczerbaniewicza, który miał opóźniać marsz Niemców w stronę Mszany Dolnej. Żołnierze ścięli potężne świerki przy willi „Gaworówka” i zatarasowali nimi szosę.

Około południa 3 września siedem lekkich samolotów bombowo-rozpoznawczych polskiej konstrukcji PZL.23B „Karaś” z 31 Eskadry Rozpoznawczej celnie zbombardowało niemiecką kolumnę pancerno-motorową na szosie między Nowym Targiem a Chabówką, zadając wrogowi znaczne straty. Piąta maszyna w szyku została trafiona i zapaliła się. Płonący samolot runął na dom rodziny Smoleniów w Zarytem, u północnego podnóża góry Bani, niszcząc go. Członkowie załogi – obserwator por. Antoni Soroko, pilot kpr. Ignacy Rabiega i strzelec pchor. rez. Stefan Pigułowski – zdążyli wyskoczyć na spadochronach, ale dostali się w ręce niemieckie; dwaj ostatni byli ranni. Rannych przewieziono do szpitala, a po wyleczeniu lotników osadzono w obozach jenieckich, w których spędzili resztę wojny.

Samolot bombowo-rozpoznawczy PZL.23B „Karaś”
Samolot bombowo-rozpoznawczy PZL.23B „Karaś”

W tym samym czasie z Rabki w stronę Zarytego ruszył niemiecki pułk rozpoznawczy. Samochody pancerne zepchnęły barykadę do rowów, a obrońcy zaczęli się cofać. W walkach w Zarytem polegli dwaj polscy żołnierze. Nie widząc dobrze ukrytych polskich stanowisk, Niemcy podpalali zabudowania wszędzie tam, gdzie napotkali opór, tłumacząc to walką z rzekomymi „partyzantami”. Spłonęło kilka domów – według rodzinnej tradycji także „Gaworówka”, w odwecie za pomoc obrońcom. W ciągu tych kilku wrześniowych dni w Zarytem zginęło siedmioro cywilów, wśród nich Maria Wróbel, która próbowała wyprowadzić krowę z płonącej stajni.

Nastały lata okupacji. Niemcy chętnie kwaterowali w rabczańskich willach i pensjonatach („Piękna Rabka! Nareszcie ładne kwatery!” – zapisano w pamiątkowym albumie jednej z niemieckich dywizji), zajęli też budynek szkoły w Zarytem. Mimo to nauka nie ustała. Leopold Gorgoń formalnie kierował szkołą do końca 1942 roku, po czym władze niemieckie przeniosły go na emeryturę. W latach 1943–1945 oboje Gorgoniowie prowadzili zorganizowane tajne nauczanie.

Droga w Zarytem we wrześniu 1939 roku, w tle budynek szkoły (fotografia z kolekcji Piotra Sadowskiego)
Droga w Zarytem we wrześniu 1939 roku, w tle budynek szkoły (fotografia z kolekcji Piotra Sadowskiego)

W masywie Lubonia działał oddział partyzancki „Mszyca”, zorganizowany przez ppor. Jana Stachurę „Adama”, wcześniej dowódcę oddziału „Wilk” w Gorcach. W 1944 roku tutejsze oddziały weszły w skład 1 Pułku Strzelców Podhalańskich AK. Schronisko na Luboniu, dające schronienie partyzantom, ocaliła przed spaleniem jego gospodyni, Karolina Kaleciakowa.

Wojna zabrała Zarytemu także symbol jego rozwoju. Na przełomie 1944 i 1945 roku wycofujące się wojska niemieckie wysadziły w powietrze pierwotny, austro-węgierski budynek dworca. 28 stycznia 1945 roku do Rabki wkroczyła Armia Czerwona – zakończyła się niemiecka okupacja.

↑ do spisu treści

Odbudowa i czasy PRL

Po wojnie trzeba było zaczynać od nowa. W Zarytem wzniesiono nowy, tym razem drewniany budynek stacyjny, który służył podróżnym przez kilkadziesiąt lat. Wrócili też goście, choć czasy przedwojennych letników minęły bezpowrotnie – zamiast mieszczańskich rodzin z Krakowa, Warszawy i Lwowa do Zarytego przyjeżdżały teraz przede wszystkim kolonie dziecięce. Po śmierci męża w grudniu 1945 roku szkołą kierowała Wiktoria Gorgoń – aż do 1951 roku. W 1953 roku Rabka otrzymała prawa miejskie, a Zaryte pozostało jej częścią.

Kolonie letnie w willi „Słońce”, 1949 rok
Kolonie letnie w willi „Słońce”, 1949 rok

Lata 1951–1970 to w dziejach szkoły epoka dyrektora Mariana Chylaka. Rozbudował on budynek o sutereny i piętro, organizował wycieczki, stworzył Młodzieżową Szkołę Sportową i szkółkę narciarską. Z jego inicjatywy – w nawiązaniu do przedwojennych tradycji skoków narciarskich w Rabce – w latach 50. na zboczu Królówki w Zarytem powstała skocznia narciarska o punkcie konstrukcyjnym K 45 m, do końca lat 60. jedna z ważniejszych w regionie. Rekord obiektu – 47,5 m – ustanowił 5 lutego 1963 roku Franciszek Kłaput. W kolejnych dekadach skocznia straciła znaczenie wyczynowe i służyła głównie amatorom; dziś pozostały po niej jedynie niszczejące resztki konstrukcji. Nieopodal, na Gackówce, Marian Chylak zbudował także drugą, mniejszą skocznię, by młodzież mogła bezpiecznie trenować. Ona również z biegiem czasu uległa zniszczeniu.

Skocznia na Królówce, lata 60. XX wieku (fot. Jerzy Sierosławski)
Skocznia na Królówce, lata 60. XX wieku (fot. Jerzy Sierosławski)
Budynek szkoły w Zarytem, lata 70. XX wieku (fot. Jerzy Sierosławski)
Budynek szkoły w Zarytem, lata 70. XX wieku (fot. Jerzy Sierosławski)

Na nartach jeżdżono także po zboczach Lubonia Wielkiego – mniej zalesiona niż dziś południowa strona góry była dogodnym terenem do zjazdów, a śniegu bywało wtedy znacznie więcej niż w ostatnich latach. Dyscypliny zimowe w pewnym sensie przyczyniły się także do powstania charakterystycznego dla tego szczytu masztu radiowo-telewizyjnego. W 1962 roku w Zakopanem odbywały się Mistrzostwa Świata w Narciarstwie Klasycznym. Aby umożliwić transmisję z tego wydarzenia w górskim terenie, rok wcześniej zbudowano na Luboniu stację przelotową, a wkrótce – pod naciskiem mieszkańców, którzy mieli słaby sygnał telewizyjny – także przemiennik telewizyjny. W 1975 roku postawiono nowy maszt antenowy, który do dziś, już w technologii cyfrowej, służy jako Radiowo-Telewizyjny Ośrodek Nadawczy Luboń Wielki. W budynku ośrodka mieści się również stacja meteorologiczna, działająca na Luboniu od 1953 roku.

Willa „Promienna” i Królówka, 1973 rok (fot. Zofia Rydet)
Willa „Promienna” i Królówka, 1973 rok (fot. Zofia Rydet)

Najpiękniejszą kartą tego okresu jest jednak historia kościoła. Jeszcze w latach 50. dzieci z Zarytego jeździły do Pierwszej Komunii dorożkami do kościoła św. Marii Magdaleny w Rabce, bo we wsi nie było świątyni. W 1977 roku, bez zgody władz komunistycznych, mieszkańcy w ciągu zaledwie trzech dni wznieśli fundamenty i mury nowego kościoła w miejscu dawnej drewnianej kaplicy. Po uzyskaniu pozwoleń, w latach 1982–1987, przy ogromnym zaangażowaniu wiernych nastąpiła rozbudowa kościoła Matki Bożej Częstochowskiej, poświęconego w 1987 roku. Dwa lata później erygowano parafię pod tym samym wezwaniem, obejmującą Zaryte i część Olszówki. Tak oto kapliczka z 1815 roku, po ponad 170 latach, stała się sercem samodzielnej parafii, a Zaryte – po blisko czterech stuleciach w parafii rabczańskiej – doczekało się własnej.

Kościół Matki Bożej Częstochowskiej w Zarytem po rozbudowie, lata 80. XX wieku
Kościół Matki Bożej Częstochowskiej w Zarytem po rozbudowie, lata 80. XX wieku

↑ do spisu treści

Przełom wieków: zmierzch kolei, nowe inicjatywy

W 1990 roku, w odpowiedzi na potrzeby mieszkańców, nieopodal kościoła urządzono cmentarz komunalny. Szkoła w 1993 roku otrzymała imię Jana Kochanowskiego (w miejsce „bohatera” minionej epoki, Karola Świerczewskiego), a w 2005 roku – nowy sztandar.

Cmentarz w Zarytem, 2025 rok (fot. Jarsoon Roqowiec)
Cmentarz w Zarytem, 2025 rok (fot. Jarsoon Roqowiec)

W 1999 roku miasto przyjęło nazwę Rabka-Zdrój. W 2000 roku – roku Wielkiego Jubileuszu – parafianie z Zarytego ufundowali dzwonnicę z trzema dzwonami oraz figurę Chrystusa Zbawiciela. Podczas poświęcenia dzwonnicy kard. Franciszek Macharski, wspominając lata wakacyjnego wypoczynku w Zarytem, powiedział: „Znam tu każdą ścieżkę, jestem jednym z was”.

Widok na Zaryte i Luboń Wielki, 1996 rok
Widok na Zaryte i Luboń Wielki, 1996 rok

Gorzej działo się na kolei. Wraz ze spadkiem znaczenia linii powojenny drewniany dworzec popadał w ruinę i w 1996 roku został rozebrany – przez lata w jego miejscu był tylko zadrzewiony placyk i fundamenty. W 2006 roku zawieszono regularny ruch pasażerski na linii Chabówka – Nowy Sącz (poza krótkim odcinkiem Chabówka – Rabka-Zdrój). Latem kursowały jedynie pociągi retro ze skansenu w Chabówce. W 2018 roku osuwisko w Limanowej uszkodziło nasyp i linia stała się nieprzejezdna.

Drewniany budynek stacji Rabka Zaryte, 1988–1989
Drewniany budynek stacji Rabka Zaryte, 1988–1989

Zaryte nie przestało żyć sportem. Na północnym zboczu Królówki, które służyło do zjazdów narciarskich już przed wojną, na początku XXI w. rozpoczął działalność stok „Polczakówka” z 650-metrowym wyciągiem orczykowym. Po przerwie, ponownie otwarto go jako Stację Narciarską Polczakówka-SKI, prowadzoną przez Fundację Rozwoju Regionu Rabka – jeździł tu m.in. prezydent Andrzej Duda. Zbyt słabe przyłącze energetyczne ograniczało jednak naśnieżanie i stok w 2018 roku zamknięto. Narciarskie tradycje Zarytego podtrzymał cztery lata później Tomasz Tylka – rabczanin, snowboardzista i koordynator freestyle’u snowboardowego w Polskim Związku Narciarskim – który zbudował tu całoroczną skocznię do akrobacji freestyle „Rababang”, drugi taki obiekt w Europie po Innsbrucku. Z Zarytego pochodzi również Katarzyna Rogowiec – biegaczka narciarska, która mimo utraty obu dłoni we wczesnym dzieciństwie zdobyła dwa złote medale igrzysk paralimpijskich w Turynie (2006), brązowy w Vancouver (2010) oraz wiele medali mistrzostw świata (także w biathlonie). Pasję do nart wyniosła z rodzinnego domu – jej ojciec był miłośnikiem skoków narciarskich.

Stok narciarski Polczakówka w czasach świetności
Stok narciarski Polczakówka w czasach świetności

Nową popularność zyskał także szczyt Królówki (nazywanej także Polczakówką), na którym pod koniec 2011 roku, obok górnej stacji wyciągu, stanęła drewniana wieża widokowa. Dawna trasa zjazdowa stała się popularnym – choć bardzo stromym i kamienistym – szlakiem pieszym, którym turyści podchodzą prosto pod wieżę, by podziwiać panoramę Gorców i Beskidu Wyspowego. Sąsiednim zboczem w kierunku wieży prowadzi niebieski szlak turystyczny, przy którym już w 1980 roku powstała droga krzyżowa, odnowiona w 2020 roku.

Wieża widokowa na Polczakówce
Wieża widokowa na Polczakówce

Zmieniała się także infrastruktura. W Zarytem zbudowano miejską oczyszczalnię ścieków obsługującą Rabkę-Zdrój i Skomielną Białą, zmodernizowaną w 2022 roku przez Zakład Wodociągów i Kanalizacji, który uruchomił przy niej także instalację fotowoltaiczną. Obok funkcjonuje Punkt Selektywnej Zbiórki Odpadów Komunalnych. W czerwcu 2026 roku na drodze krajowej nr 28 uruchomiono odcinkowy pomiar prędkości – kierowcy przejeżdżający przez Zaryte, aby uniknąć mandatu, muszą odtąd pokonać niemal 2,7 km z prędkością nie większą niż 50 km/h.

↑ do spisu treści

Rok 2025: historia i nowoczesność

26 września 2025 roku Szkoła Podstawowa nr 4 im. Jana Kochanowskiego świętowała jubileusz stulecia, a w jej głównym korytarzu odsłonięto tablicę upamiętniającą Helenę Janowiec. W uroczystości wziął udział wnuk założycielki, Tomasz Janowiec. Szkoła, której początki sięgają dwóch izb w domu „U Miernika”, weszła w drugie stulecie.

Jubileusz stulecia Szkoły Podstawowej nr 4 w Zarytem, 2025 rok (fot. Jarsoon Roqowiec)
Jubileusz stulecia Szkoły Podstawowej nr 4 w Zarytem, 2025 rok (fot. Jarsoon Roqowiec)

Niespełna trzy miesiące później nadszedł dzień, na który mieszkańcy czekali niemal dwie dekady. Przygotowania do niego widać było już latem 2023 roku, gdy przy modernizacji stacji zniknęła 15-metrowa rampa ładunkowa – jeden z ostatnich elementów pamiętających początki Kolei Transwersalnej, który przetrwał niemal 140 lat. W lutym 2024 roku linię zamknięto do przebudowy i rozebrano stare torowisko, a w latach 2024–2025 powstała w Zarytem zupełnie nowa stacja z peronem wyspowym i przejściem podziemnym z windą. 14 grudnia 2025 roku, po blisko 20 latach, pociągi pasażerskie wróciły do Rabki Zaryte. Otwarto zmodernizowany i zelektryfikowany, około 6-kilometrowy odcinek z Chabówki – pierwszy etap projektu „Podłęże – Piekiełko”. Historia zatoczyła koło: 141 lat po otwarciu pierwszej stacji Zaryte znów stało się miejscem, do którego można przyjechać koleją. Latem 2026 roku wróciła też atrakcja dobrze znana z dawnych lat – na nową stację w okresie wakacyjnym zaczął przyjeżdżać pociąg retro prowadzony parowozem ze skansenu w Chabówce.

Pociąg retro na nowej stacji Rabka Zaryte, 2026 rok
Pociąg retro na nowej stacji Rabka Zaryte, 2026 rok

↑ do spisu treści

Zaryte dziś

Dzisiejsze Zaryte łączy dawne z nowym. Zachowało przykłady tradycyjnej architektury ludowej Kotliny Rabczańskiej, pamiątki przedwojennego letniska i ślady dawnych skoczni, a zarazem ma nowoczesną stację kolejową i stuletnią szkołę, która pomimo kryzysu demograficznego patrzy w przyszłość. Zaryte wciąż jest też główną bazą wyjść na Luboń Wielki – tak jak w czasach, gdy przedwojenni turyści wysiadali tu z pociągu, by ruszyć „Percią Borkowskiego” ku szczytowi. Na Luboń wybierają się nie tylko piesi – coraz więcej rowerzystów, przeważnie na e-bikach, atakuje strome stoki Lubonia, korzystając z wytyczonych przez lokalnych pasjonatów kolarstwa enduro tras zjazdowych o wdzięcznych nazwach „Wróżka Zębuszka” czy „Absztyfikant”.

Od legendy o zbójniku Tomku, przez kapliczkę z 1815 roku, galicyjską kolej, wille letników, wojenne dramaty, mury kościoła wzniesione w trzy dni, stację narciarską, aż po jubileusz szkoły i powrót pociągów – dzieje Zarytego pokazują, że o losach miejsca decydują przede wszystkim ludzie: ich upór, ofiarność i przywiązanie do swojej małej ojczyzny.

↑ do spisu treści

Zdjęcia: profil „Zaryte. Podróże w czasie i przestrzeni” (Facebook), kolekcja Piotra Sadowskiego, opisybroni.pl; autorzy podani w podpisach.
Źródła: gmina.rabka.pl; rabka.pl; polska-org.pl; fotopolska.eu; bazakolejowa.pl; plk-sa.pl; malopolska.szlaki.pttk.pl; Zeszyty Rabczańskie nr 1, 2 i 6; T. Orzeł, Prace Etnograficzne (2017); A. Olejko, Wrześniowe eskadry. 31. Eskadra Rozpoznawcza (2008); A. Zachara-Wnękowa, Baśnie spod Gorców (1980); gpn.gov.pl; lubon.pttk.pl; parowozy.pl; rynek-kolejowy.pl; gazetakrakowska.pl; skisprungschanzen.com; portalgorski.pl; naszemiasto.pl; studentnews.pl; sp4rabka.szkolnastrona.pl; radioalex.com.pl; zwik-rabka.pl; kierunekwodkan.pl; gorce24.pl; katarzyna-rogowiec.pl; fanpage „Zaryte. Podróże w czasie i przestrzeni” (Facebook).

← powrót do historii